Het Barnum  Effect of  12 Weken Vakantie

Jij. Ja jij! Ik weet dat je dit leest! Ik heb een boodschap voor je. Jij bent net begonnen aan een grote verandering in je leven. Je weet het misschien nog niet, maar die verandering gaat goed uitpakken. Zolang je maar vertrouwen houdt…

Jaren geleden kwam ik een TED-Talk tegen van James Randi. Hij is, helaas, bijna zes jaar geleden overleden. Maar door hem kwam ik in de wondere wereld van de oplichters terecht. Als een toeschouwer, gelukkig.

James Randi was een goochelaar en een ontmaskeraar en scepticus. Hij had zijn eigen organisatie en was op zoek naar het onomstotelijke bewijs van het bovennatuurlijke. Iemand die claimde, en kon bewijzen in een meetbare vorm, dat die bovennatuurlijke krachten bezat, kon een miljoen dollar krijgen.

In zijn lange carrière heeft James (geboren als: Randall James Hamilton Zwinge) getracht om oplichters en hun praktijken aan de kaak te stellen. Niet zelden live op televisie. Het was bij hem vooral te doen om oplichters die mensen werkelijk kwaad willen berokkenen. Hij was zelf een goochelaar en wist hoe makkelijk het was om mensen op te lichten.

Zo ging hij achter Uri Geller aan. De man die horloges zou kunnen repareren en lepels  buigen op commando. Toen Uri werd gevraagd (of voor het blok gezet) om zijn kunstje te herhalen met meetinstrumenten, getuigen en camera’s klapte die dicht. De man die zich magiër had gekroond wist niet wat te doen en claimde dat James in zijn aura zat.

Een van de bekendste zaken die James Randi aan de kaak stelde was de predikant Peter Popov. Die toerde door de Verenigde Staten met zijn kerk en beloofde, in ruil voor een redelijke cheque, genezing en verlichting. Door god werd hem ingegeven waar de mensen in het publiek zaten die zijn hulp nodig hadden en wat ze mankeerden. Hij riep mensen op het podium, wist wat ze hadden en loste het op door de kracht van het gebed!

De kracht van de heer bleek echter te zitten in een microfoon waar zijn vrouw door sprak. Die las van gebedskaartjes af wie wat mankeerde en gaf het door aan haar man. Mensen die werden “genezen” waren meestal gewoonweg onder de indruk van het gebeuren en een combinatie van schaamte en devotie zorgde ervoor dat ze zich beter voelden. En hun portemonnee lichter. Intussen stonden de werkelijke mensen die hoopten op genezing in een verdomhoekje en reisden wanhopig achter Popov aan in de hoop dat de heer ooit eens hun naam zou noemen.

Door James Randi kwam ik ook achter het Barnum-Effect. Als test liet hij een klas studenten een horoscoop lezen die speciaal voor hen was gemaakt. Deze studenten gaven aan dat de horoscoop vrij accuraat in elkaar stak, tot James verklapte dat het verzinsels waren. Door gebruik te maken van zinnetjes die bij mensen in de smaak vallen en herkenbaar kunnen over komen denken ze met een echte analyse van doen te hebben.

“Jij bent net begonnen aan een grote verandering in je leven.” Logisch, dit waren studenten. Bovendien is er niemand die niet eens in de paar maanden een grote verandering maakt, of een kleine verandering groot wil maken. En we willen allemaal geloven dat als we vertrouwen houden dat het goed komt. En persoonlijkheidskenmerken zijn meestal zo vaag of breed dat we dit voor waar kunnen aannemen.

“Je bent doordacht en handelt uit overtuiging.” Nogal wiedes! Niemand vindt van zichzelf dat hij, of zij, irrationeel is. En niemand zal toegeven dat ze handelen vanuit twijfel.

En dan kunnen zinnetjes die nergens op slaan, of pertinent onwaar zijn, ertussen worden weggefilterd. Gooi het maar op het feit dat je sterrenbeeld iets te dicht tegen dat van een ander aan zit. Alle studenten waren na deze les overtuigd van de onzin van hun persoonlijke horoscoop. Op één na, die bleef stug volhouden dat het lot zo had bepaald dat zijn willekeurige briefje bij hem was beland met een reden.

Maar goed. Ik ben een aantal weken geleden werkelijk een verandering aangegaan in mijn leven. Eentje die wel moet slagen. Want het kan niet anders. De komende twaalf weken zullen daarover elke zaterdag stukjes verschijnen. Want uiteraard heb ik daar gewoon over geschreven. Pas na het schrijven van twaalf stukjes kwam ik erachter dat ik wel heel erg ver aan het voor lopen was.

De komende twaalf weken ga ik dus een soort vakantie houden, en tenzij een dijk doorbreekt liggen al die stukjes vast. En hopelijk de verandering ook…